Vì sao thời gian trôi nhanh hơn khi bạn có tuổi?
💡 Thời gian trôi nhanh hơn khi có tuổi chủ yếu vì não đo một quãng đời bằng số ký ức mới mà nó lưu lại, còn nếp sống người lớn tạo ra ít khoảnh khắc mới mẻ hơn nhiều so với thời thơ ấu. Sự lặp lại nén ký ức lại, nên những năm gần đây thấy mỏng và vụt qua. Tin vui: thêm cái mới thật sự, thời gian lại đầy trở lại.
- Ký ức, chứ không phải chiếc đồng hồ, mới quyết định cảm giác. Càng ít trải nghiệm mới, một năm nhìn lại càng thấy mỏng và trôi nhanh.
- Ý tưởng quen thuộc "mỗi năm là một phần nhỏ dần của cả đời" (Paul Janet, 1877) nghe hợp lý nhưng tự thân lại ít bằng chứng.
- Một ngày bận rộn vụt qua khi đang sống nhưng lại thấy dài trong ký ức. Sự tách đôi lúc đang trải nghiệm và khi nhìn lại giải thích phần lớn ảo giác này.
- Bạn có thể làm nó chậm lại: tìm cái mới, học một thứ thật sự khó, phá vỡ thói quen, đi đây đó và ghi lại những gì diễn ra.
Câu trả lời ngắn gọn: não đếm ký ức, không đếm phút
Khi bạn hỏi vì sao thời gian trôi nhanh hơn khi có tuổi, câu trả lời đáng tin nhất nằm ở ký ức. Cảm nhận về độ dài của một quãng thời gian phần lớn là hồi cố: bạn phán đoán nó sau đó, dựa trên những gì nó để lại. Ignacio Polti, nhà thần kinh học tại Kavli Institute for Systems Neuroscience, nói thẳng: não dùng ký ức và chi tiết của một giai đoạn để ước lượng nó dài bao nhiêu. Cảm giác về độ dài phụ thuộc vào cách trí nhớ mã hoá những chi tiết ấy.
Tuổi thơ dày đặc những lần đầu tiên, nên để lại ký ức dày và chi tiết. Đời người lớn lún vào thói quen, và những ngày quen thuộc gần như không được ghi nhận. Càng ít dấu vết mới thì ký ức về một năm càng mỏng, và não đọc điều đó thành "trôi nhanh quá".
Vì sao tuổi thơ thấy dài đến vậy?
Một mùa hè thời bé khi nhìn lại có thể thấy dài vô tận, và cái mới mẻ là lý do. Nhà tâm lý học Betsy Holmberg lưu ý rằng bộ não non trẻ rộng mở với việc học, tiếp nhận từ thế giới bên ngoài nhiều hơn hẳn trước khi các thói quen định hình. Mỗi ngày đầu đến trường, tình bạn đầu tiên, chuyến đi đầu tiên đều được mã hoá chi tiết.
Đến tuổi trưởng thành, phần lớn đời sống hằng ngày là dự đoán chứ không phải khám phá. Não đã thấy cung đường này, công việc này, buổi tối này rồi, nên nó thôi ghi lại đầy đủ. Chiếc đồng hồ không đổi; chỉ có bản ghi mỏng đi.
Có phải chỉ vì một năm là lát cắt nhỏ dần của đời bạn?
Đây là thuyết tỉ lệ nổi tiếng. Năm 1877, triết gia người Pháp Paul Janet cho rằng một quãng thời gian thấy dài hay ngắn tỉ lệ với toàn bộ cuộc đời bạn tính đến lúc đó. William James phổ biến nó: một năm bằng một phần mười đời của đứa trẻ mười tuổi, nhưng chỉ một phần năm mươi đời của người năm mươi tuổi, nên nó có vẻ co lại.
Ý tưởng này gọn gàng, và đó là một phần lý do biểu đồ phía trên nghe hợp lý. Nhưng tự thân nó lại ít bằng chứng: các rà soát cẩn thận, gồm một đánh giá lại định luật Janet năm 2022 trên tạp chí Timing and Time Perception, thấy nó không dự đoán gọn ghẽ cách con người thực sự phán đoán thời gian. Ký ức và cái mới mẻ giải thích hiện tượng này tốt hơn.
Lúc đang sống và khi nhìn lại: sự tách đôi đánh lừa ta
Một phần của sự bối rối là thời gian chạy ở hai tốc độ. Thời gian lúc đang trải nghiệm là cái bạn cảm khi nó diễn ra; thời gian hồi cố là cái bạn cảm khi nhìn lại. Chúng thường bất đồng, giống như cảm giác thời gian giãn ra mà người ta kể lại trong một trạng thái dòng chảy sâu.
Một kỳ nghỉ một tuần đầy điều mới vụt qua khi bạn ở đó, nhưng vài tuần sau lại thấy dài và đầy, vì nó để lại quá nhiều ký ức. Ba tiếng chờ ở sân bay lê thê trong khoảnh khắc nhưng co lại gần như bằng không trong ký ức. Đời người lớn theo thói quen chính là cái sân bay ấy, lặp đi lặp lại: dễ trôi qua, khó nhớ lại.
| Khiến thời gian thấy nhanh | Khiến thời gian thấy chậm |
|---|---|
| Thói quen và lặp lại | Cái mới và những lần đầu tiên |
| Lướt điện thoại thụ động | Học chủ động, dụng công |
| Vẫn vài nơi chốn cũ | Nơi mới và những chuyến đi |
| Những ngày mờ nhoè, không ghi lại | Viết nhật ký, chụp ảnh, đánh dấu khoảnh khắc |
Làm sao để thời gian chậm lại?
Bạn không đổi được chiếc đồng hồ, nhưng đổi được bản ghi, và tốc độ cảm nhận của đời sống bám theo bản ghi ấy. Đòn bẩy là cái mới cộng với sự chú tâm.
- Học một thứ thật sự khó. Một ngôn ngữ mới, một nhạc cụ hay một nghề thủ công buộc não quay lại mã hoá chi tiết. Học một ngôn ngữ qua đầu vào dễ hiểu là một trong những nguồn ký ức mới giàu có nhất.
- Phá khuôn mẫu. Đi một lối khác, nấu một món lạ, gặp người mới, sắp xếp lại tuần của bạn.
- Đi đây đó, kể cả gần nhà. Nơi chốn mới tạo ra những lần đầu tiên với chi phí thấp.
- Ghi lại đời mình. Vài dòng nhật ký hay một bức ảnh mỗi ngày cho ký ức thứ để bám vào, để một năm hiện lên đầy đặn thay vì trống rỗng.
- Hiện diện trọn vẹn. Sự chú tâm là thứ biến một sự việc thành ký ức; sao nhãng để ngày tháng trôi qua mà không được ghi lại.
Không điều nào trong số này ngăn được tuổi tác, nhưng nó thay đổi cảm giác về một năm khi bạn nhìn lại, và đó chính là nơi cảm giác về tốc độ thực sự cư ngụ.
Câu hỏi thường gặp
Thời gian có thật sự trôi nhanh hơn, hay chỉ là cảm giác?
Chỉ là cảm giác. Đồng hồ chạy cùng một nhịp ở mọi lứa tuổi. Cái thay đổi là tri giác của bạn, vốn phụ thuộc vào số ký ức mới mà một giai đoạn để lại; ký ức thưa thớt khiến những năm gần đây thấy vụt qua.
Bao nhiêu tuổi thì thời gian bắt đầu thấy nhanh hơn?
Không có một mốc duy nhất. Cảm giác này lớn dần khi đời người lớn ngày càng thành nếp, và nhiều người nhận ra lần đầu ở tuổi hai mươi hoặc ba mươi. Nó phản ánh lối sống và cái mới nhiều hơn là một ngày sinh cố định.
Học một ngôn ngữ mới có thật sự làm thời gian thấy chậm lại?
Có, khi nhìn lại. Việc học mới mẻ và dụng công tạo ra ký ức giàu và chi tiết hơn, nên một giai đoạn đầy ắp chúng thấy đầy đặn và dài hơn khi bạn ngoái nhìn. Dùng ngôn ngữ đó với người thật còn thêm nhiều cái mới nữa.
Vì sao kỳ nghỉ thấy ngắn khi đang diễn ra nhưng dài trong ký ức?
Vì thời gian có hai tốc độ. Thời gian khi đang say sưa trôi nhanh trong khoảnh khắc, còn vô số ký ức mới mà nó tạo ra khiến nó thấy dài về sau.
Thuyết "phần nhỏ của đời người" đã được chứng minh chưa?
Chưa. Ý tưởng tỉ lệ của Paul Janet năm 1877 nghe hợp lý nhưng có rất ít bằng chứng thực nghiệm trực tiếp. Ký ức và cái mới giải thích hiện tượng này thuyết phục hơn là phép tính đơn thuần.
Nguồn: ScienceNorway (Kavli Institute for Systems Neuroscience), Psychology Today, đánh giá lại định luật Janet năm 2022 trên Timing and Time Perception.
Về tác giả
Tôi là Dao Huy (Lucas), biên dịch viên chuyên nghiệp làm việc giữa tiếng Anh, tiếng Việt, tiếng Trung và tiếng Pháp hơn bảy năm. Tôi viết những bài giải thích này vì tò mò thuần tuý, và bài này gần gũi với tôi: ngày làm việc của tôi là để ý một ý tưởng vang lên khác nhau thế nào trong bốn thứ tiếng, đúng là kiểu chú tâm khiến một buổi chiều bình thường trở nên đáng nhớ.
Nếu bạn cần dịch Anh - Việt, dịch giấy tờ công chứng hay bản địa hoá đa ngôn ngữ với cùng sự cẩn trọng ấy, tôi rất sẵn lòng giúp. Bạn có thể đọc thêm hoặc xin báo giá tại daohuy.com.
Written by Dao Huy (Lucas), Vietnamese translator & localization specialist (EN · ZH · FR → Vietnamese). See translation services →