💡 Trả lời ngắn: Người nước ngoài thường bối rối với ba thứ người Việt làm theo thói quen: hỏi tuổi để xưng hô, giữ thể diện (không nói "không" thẳng, không chê trước mặt người khác), và thứ bậc trong bữa ăn, gia đình. Giải thích cho họ lý do đằng sau, thay vì chỉ đưa danh sách điều cấm, sẽ giúp họ cư xử tự nhiên hơn nhiều.
- Hỏi tuổi không phải tò mò: là để chọn anh, chị, em, cô, chú cho đúng.
- "Dạ, để em xem" nhiều khi nghĩa là "không". Hãy dạy người nước ngoài đọc tín hiệu này.
- Bữa cơm: mời người lớn trước, chờ người lớn cầm đũa, không cắm đũa dựng đứng vào bát cơm.
- Đưa và nhận đồ bằng hai tay với người lớn tuổi.
- Phong tục khác nhau theo vùng, theo nhà: nói với họ "nhà mình thì..." thay vì "người Việt luôn...".
"Tết này em dẫn bạn trai người Úc về quê ra mắt, em nên dặn anh ấy những gì?" Câu hỏi này tôi nghe từ bạn bè, khách hàng làm hồ sơ bảo lãnh, và cả học viên. Là người làm dịch thuật, tôi thấy điều thú vị: người Việt làm những phép lịch sự này theo bản năng, nên khi phải giải thích cho người khác thì lại lúng túng. "Thì cứ lễ phép là được" không giúp được người chưa từng sống ở đây.
Bài này viết cho người Việt có người thân, người yêu, đồng nghiệp hay khách là người nước ngoài: những điều nên nói trước, và cách nói để họ hiểu lý do, không thấy bị dạy đời.
Làm sao giải thích chuyện xưng hô và hỏi tuổi?
Tiếng Anh có "I" và "you" cho mọi người. Tiếng Việt thì không có đại từ trung tính dùng được cho mọi tình huống: mình chọn anh, chị, em, cô, chú, bác, ông, bà dựa trên tuổi và quan hệ. Vì vậy người Việt hỏi tuổi rất sớm, để biết xưng hô thế nào.
Cách giải thích dễ hiểu cho người nước ngoài: "Hỏi tuổi ở đây giống như hỏi tên ở chỗ bạn: không phải soi đời tư, mà là để biết gọi bạn thế nào cho đúng." Dặn họ:
- Trả lời thoải mái và có thể hỏi lại.
- Gọi bố mẹ người yêu là "bác" hoặc "cô, chú" (tùy nhà), không gọi tên.
- Học vài câu: "Cháu chào bác ạ", "Cảm ơn bác ạ". Chữ "ạ" ở cuối là cách nhanh nhất để nghe lễ phép.
- Câu hỏi về lương, chuyện cưới xin, con cái từ họ hàng thường là cách quan tâm. Họ có thể cười và trả lời chung chung, không cần thấy bị xúc phạm.
"Thể diện" là gì, nói sao cho người nước ngoài hiểu?
Thể diện là hình ảnh và phẩm giá của một người trước người khác. Làm ai đó "mất mặt" trước đám đông có thể làm hỏng quan hệ nặng hơn nhiều so với một bất đồng nói riêng.
Ba tình huống người nước ngoài hay vấp:
- Phàn nàn lớn tiếng nơi công cộng với nhân viên quán, khách sạn. Ở nhiều nước đó là "đòi quyền lợi", ở mình nó dễ thành làm người ta mất mặt, và kết quả thường tệ hơn. Khuyên họ: nói riêng, nhẹ nhàng, có thể nhờ bạn Việt nói hộ.
- Chê thẳng trước mặt mọi người, kể cả góp ý công việc. Người Việt thường góp ý riêng và vòng vo hơn.
- Không đọc được chữ "không" gián tiếp. "Dạ để em xem", "chắc khó đó anh", "để em hỏi lại" nhiều khi là từ chối lịch sự. Dạy họ hỏi lại theo kiểu mở: "Nếu khó thì có cách nào khác không?".
Ngược lại, khen ai đó trước người khác, nhường lời cho người lớn nói, là cách "cho mặt" rất được quý.
Bữa cơm gia đình: dặn trước những gì?
Bữa cơm là nơi người nước ngoài dễ lúng túng nhất khi về ra mắt. Danh sách tôi hay dặn:
| Nên | Tránh | Vì sao (để giải thích) |
|---|---|---|
| Chờ người lớn cầm đũa, hoặc nghe "mời cả nhà" rồi mới ăn | Ăn trước người lớn | Thể hiện tôn trọng thứ bậc |
| Nói "Cháu mời bác ăn cơm" trước khi ăn | Im lặng cầm đũa | Câu mời là nghi thức mở đầu bữa ăn |
| Để đũa gác lên bát hoặc lên kệ đũa | Cắm đũa dựng đứng vào bát cơm | Gợi hình ảnh bát cơm cúng người đã mất |
| Nhận món người lớn gắp cho, ăn thử | Từ chối thẳng | Gắp đồ ăn là cách thể hiện quan tâm |
| Đưa, nhận đồ bằng hai tay với người lớn | Đưa bằng một tay, ném qua bàn | Hai tay là cử chỉ kính trọng |
Về rượu bia: ở nhiều vùng, mời nhau "dô" là cách kết thân. Dặn người nước ngoài được phép từ chối lịch sự ("Cháu xin phép uống ít thôi ạ"), và bạn nên đứng ra đỡ lời nếu họ khó xử.
Đến nhà, lễ Tết, đám tiệc: cần biết gì?
- Cởi giày dép khi vào nhà, nhất là nhà có bàn thờ, sàn sạch.
- Quà khi đến nhà: trái cây, bánh, trà là an toàn. Đưa bằng hai tay, nói "cháu có chút quà biếu bác".
- Bàn thờ: không đặt đồ lên, không chỉ trỏ đùa giỡn; nếu được mời thắp hương thì làm theo người nhà.
- Tết: chúc Tết người lớn, lì xì trẻ con bằng phong bao đỏ. Những ngày đầu năm, nhiều nhà kiêng nói chuyện xui, cãi nhau, quét nhà; mỗi nhà một khác, hãy dặn theo đúng nhà mình.
- Đám tang: mặc tối màu, giữ im lặng; hỏi người thân cách viếng cho đúng.
- Chạm đầu: tránh xoa đầu người lớn; với trẻ con thì nhiều người không bận tâm, nhưng nên hỏi cha mẹ.
Ở chỗ làm: giải thích cho sếp, đồng nghiệp người nước ngoài thế nào?
- Họp: nhân viên Việt thường ít phản biện trước mặt sếp. Không phải không có ý kiến, mà là ngại làm sếp mất mặt. Gợi ý cho đồng nghiệp nước ngoài: hỏi ý kiến riêng, hoặc cho góp ý bằng văn bản.
- "Dạ, vâng": nhiều khi chỉ có nghĩa "tôi đang nghe", chưa chắc là "tôi đồng ý" hay "tôi hiểu rồi". Nên xác nhận lại bằng việc cụ thể.
- Quan hệ trước, công việc sau: một bữa cà phê, bữa trưa giúp công việc trôi hơn nhiều.
- Giấy tờ: khi làm việc với cơ quan, con dấu và chữ ký rất quan trọng. Nếu đồng nghiệp nước ngoài cần dịch giấy tờ Việt Nam, xem dịch có chứng nhận.
Đừng biến văn hóa thành danh sách cấm
Việt Nam có nhiều vùng, nhiều dân tộc, và mỗi nhà một nếp. Cách nói "người Việt luôn..." dễ biến thành khuôn mẫu. Cách tốt hơn là "nhà mình thì...", "ở quê em thì...". Và nói với người nước ngoài rằng: chẳng ai trông đợi họ làm đúng hết. Một câu "Cháu chưa biết, bác chỉ cháu với" thường được quý hơn nhiều so với cố làm đúng mà căng thẳng.
Nếu người nước ngoài muốn học tiếng Việt để giao tiếp với gia đình, vài bài có thể giúp: học qua đầu vào dễ hiểu, lặp lại ngắt quãng, và 5 lầm tưởng về chuyện "dốt ngoại ngữ".
Câu hỏi thường gặp
Người yêu tôi là người nước ngoài, nên gọi bố mẹ tôi là gì?
Thường là "bác" hoặc "cô, chú", xưng "cháu". Hỏi trước bố mẹ thích được gọi thế nào; nhiều nhà cũng vui khi được gọi "bố, mẹ" sau khi cưới.
Người nước ngoài có cần học xưng hô cho đúng không?
Không cần hoàn hảo. Biết "cháu chào bác ạ", "cảm ơn ạ" đã ghi điểm. Người Việt thường rất dễ thông cảm với người nước ngoài đang cố gắng.
Có nên dặn người nước ngoài đừng từ chối đồ ăn?
Nên dặn họ thử một chút. Nếu không ăn được (dị ứng, ăn chay), bạn hãy nói giúp với gia đình trước bữa ăn để không ai khó xử.
Tặng quà gì khi đến nhà người Việt?
Trái cây, bánh, trà là lựa chọn an toàn. Đưa bằng hai tay. Nhiều người cũng thích quà đặc sản từ nước của khách.
Người nước ngoài nói chuyện thẳng có bị coi là vô lễ không?
Người Việt thường hiểu đó là khác biệt văn hóa. Nhưng góp ý riêng, nhẹ nhàng vẫn hiệu quả hơn, nhất là với người lớn tuổi hoặc trước đám đông.
Ghi chú: bài viết chia sẻ quan sát văn hóa từ kinh nghiệm cá nhân và công việc dịch thuật, không phải nghiên cứu nhân học. Phong tục khác nhau theo vùng và theo gia đình.
Về tác giả
Đào Huy (Lucas) là biên dịch viên tiếng Việt tại Đà Nẵng, cử nhân Trường Đại học Ngoại ngữ, Đại học Đà Nẵng, chuyên dịch giấy tờ hộ tịch, pháp lý và học thuật cho hồ sơ nộp Mỹ, Canada và các nước khác. Ngoài dịch giấy tờ, tôi hay giúp các cặp đôi Việt và nước ngoài hiểu nhau hơn khi chuẩn bị hồ sơ. Nếu bạn cần dịch giấy tờ cho người thân nước ngoài, cứ nhắn tôi. Gửi ảnh chụp hoặc bản scan qua trang liên hệ, tôi sẽ xem và báo lại cụ thể.
Bài viết bởi Đào Huy (Lucas), biên dịch viên và chuyên viên bản địa hóa tiếng Việt (Anh, Trung, Pháp sang Việt). See translation services →